در عصر کنونی منشأ بسیاری از درگیری ها و منازعات منطقه ای میان دولت هایی است که حوضه های آبریز مشترک دارند. پیدایش و شکل گیری آبراهه های طبیعی که همان رودخانه ها هستند، متأثر از عوامل مختلفی هستند؛ همچون شرایط آب و هوایی، زمین شناسی، عوامل انسانی و جغرافیایی است. رودخانه های با حوزه های مشترک مرزی آثار محسوسی بر روابط دو کشور به ویژه مسائل سیاسی و امنیتی آن ها می تواند بگذارد. حوضه های رودخانه ای مشترک به خصوص در مناطق خشک و نیمه خشک ایران طی چند سال اخیر با کاهش چشمگیر مواجه بوده و تأثیراتی در ابعاد مختلف بر مناطق مرزی کشور داشته است. رودخانه هیرمند و فراه رود نیز از این قاعده مستثنی نبوده و مشکل کمبود آب باعث بروز تغییر اوضاع اقتصادی در شهرستان مرزی نهبندان شده است. هدف تحقیق حاضر بررسی تأثیر رودخانه هیرمند و فراه رود بر امنیت اقتصادی مناطق شرقی ایران در شهرستان نهبندان است. روش تحقیق توصیفی-پیمایشی و از دو شیوه کتابخانه ای و میدانی برای جمع آوری اطلاعات استفاده شده است. جامعه آماری تحقیق دو شهر بندان، شوسف و هنگ مرزی نهبندان به تعداد 12522 نفر می باشد. با توجه به حجم جامعه آماری با استفاده از فرمول کوکران حجم نمونه 373 نفر برآورد گردید که نمونه گیری بر اساس تصادفی طبقه ای در میان جامعه آماری انجام شد. روایی گویه ها در پرسشنامه توسط متخصصان مورد تائید قرار گرفت، پایایی پرسشنامه نیز با روش آلفای کرونباخ سنجیده شد که عدد 838/0 به دست آمد که نشان دهنده پایایی بالای پرسشنامه می باشد. داده های گرداوری شده با استفاده از نرم افزار Spss مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. نتایج ارزیابی اثرات کاهش آب رودخانه بر مؤلفه اقتصادی با استفاده از تحلیل عاملی تائیدی نشان داد که مؤلفه رفاه اقتصادی (856/0)؛ مؤلفه آسیب پذیری خانوار (834/0)؛ مؤلفه کشاورزی (908/0)؛ مؤلفه اشتغال و کارآفرینی (849/0)؛ مؤلفه مهاجرت (780/0)؛ مؤلفه سرمایه گذاری (790/0)؛ مؤلفه بهره وری (775/0) و مؤلفه احساس امنیت (783/0) و در مجموع بیشترین تأثیر را در امنیت اقتصادی دارند.

هدف از اجرای این پژوهش، بررسی تأثیر بار معلق جریان های سیلابی بر ویژگی های فیزیکی و شیمیایی خاکِ زمین های مجاور رودخانه ی سیستان است. اندازه ی ذرات با نمونه برداری از بار معلق سیلاب هایی که از افغانستان وارد رودخانه ی سیستان می شود مشخص شد. سپس زمین هایی که با سیلاب های ورودی به رودخانه ی سیستان با تلمبه آبیاری می شوند مشخص، و میزان بار معلق آب کشی شده در هر سال زراعی در آن ها برآورد گردید. نمونه هایی از خاکِ مناطق پخش سیلاب و منطقه ی شاهد برداشته، و ویژگی های فیزیکی و شیمیایی آن ها واکاوی شد. نتایج این بررسی نشان دادند که بین میانگین مقادیر اسیدیته، مجموع کلسیم و منیزیم و درصد شن در منطقه ی آبیاری و شاهد اختلاف معنی داری وجود ندارد، درحالی که بین مقادیر پتاسیم، کربن، نیتروژن، ماده ی آلی و درصد رطوبت خاک در تراز 1% (P< 0. 01) و هدایت الکتریکی، سدیم، نسبت جذب سدیم، درصد سدیم تبادلی، درصد سدیم محلول، فسفر، رس و لای خاک در تراز 5% (P<0. 05) اختلاف معنی دار است. بافت خاک از متوسط رسی شنی در منطقه ی شاهد، به متوسط در زمین های آبیاری شده با سیلاب تغییر یافته است. بر این اساس، نتیجه گیری می شود که رسوب های معلق آب کشی شده به وسیله ی تلمبه ها باعث بهبود ویژگی های فیزیکی و شیمیایی خاکِ زمین های آبیاری شده با سیلاب گردیده است، که با توجه به تسریع بیابان زایی و بایر شدن زمین ها در این منطقه، شرایط مناسبی را برای بهره برداری از این زمین ها فراهم آورده است.

با بررسی منابع اساطیری و حماسی مربوط به رستم چنان بر می آید که میان این قهرمان اساطیری و رودخانه هیرمند پیوندی معنادار وجود دارد. پیدایش هم زمان و غیرطبیعی آن دو در یک دوره به خصوص اساطیری و شهادت باورهای رایج در منطقه سیستان، حاکی از تایید این پیوند راز آلود و قابل تفسیر است. با کنار هم چیدن آن اسناد و مدارک می توان ادعا کرد که رستم قهرمان خاص هیرمند و گاهی تجسم انسانی این رودخانه است.

رودخانه هیرمند از افغانستان سرچشمه می گیرد. زندگی مردم منطقه سیستان نیز وابسته به آن است. نوسان جریان آب هیرمند و کاهش آب جاری به سمت سیستان (ایران) در صد سال گذشته همواره مشکلاتی را در روابط سیاسی ایران و افغانستان در سطوح محلی و ملی به وجود آورده است. این پژوهش در پی یافتن علل نوسان آب هیرمند، کاهش جریان آن به سوی سیستان و تاثیر آن بر روابط سیاسی بین دو کشور می باشد.وقوع خشکسالی و کاهش جریان آب از سرچشمه های هیرمند باعث کاهش جریان آب به سمت سیستان و وقوع بحران آب در این ناحیه شده است. در صد سال گذشته افغانیها با جداکردن کانالهای متعددی از هیرمند و احداث سدهای مخزنی و انحرافی روی آن حجم بیشتری از آب را مصرف کرده و میزان آب جاری به سیستان را کاهش داده اند. این مساله در مواقع خشکسالی در بخش علیای رودخانه، کم آبی در سیستان را تشدید کرده است. قرار گرفتن سر چشمه های هیرمند و 95 درصد از مسیر رودخانه در سرزمین افغانستان و وابستگی شدید افغانها به آب هیرمند موجب برتری ژئوپلیتیک افغانستان در مقابل ایران شده است که همواره موجب انعطاف ایران در برابر افغانستان در این مورد بوده است.

رودخانه بین المللی هیرمند یک رودخانه مرزی بین کشورهای افغانستان و ایران می باشد که سرچشمه آن در خاک کشور افغانستان واقع شده است و یکی از موضوعات حقوقی-سیاسی بین ایران و افغانستان از زمان امضای عهدنامه پاریس 1857 تاکنون بوده است. هدف افغانستان از سدسازی های متعدد بر هیرمند تامین آب مورد نیاز برای شرب، کشاورزی، صنعت، انرژی برق آبی، کنترل سیلاب و. . . است. با این حال پیامدهای زیست محیطی این سدسازی ها در سطح داخلی و بین المللی بحث بر انگیز است. کاهش حقابه ایران منجر به خشکسالی و بیابان زایی، کاهش فراورده های غذایی محلی، فقر گروه های حاشیه نشین جامعه و مهاجرت، تغییر شیوه زندگی برخی از ساکنان منطقه از کشاورزی، شکار و ماهیگیری به فعالیت های غیرقانونی چون سرقت، آدم ربایی، قاچاق مواد مخدر، کالا و سوخت شده است. مقاله با روش توصیفی-تحلیلی بر آن است تا با استفاده از رویه داوری و قضایی، عرف بین المللی تعهدات بین المللی افغانستان را در زمینه بهره برداری از هیرمند تبیین نماید و نتیجه می گیرد که دولت افغانستان بموجب تعهدات عرفی متعهد می باشد از رودخانه هیرمند بطور منصفانه و معقول طوری که آسیب جدی به کشور پایین دست (ایران) وارد نشود بهره برداری نمایند و علاوه بر آن حل این مسیله نیازمند همکاری هر دو کشور می باشد.